Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
MỤC LỤC
Nội dung Trang
MỞ ĐẦU 1
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn
4
1.1. Cơ sở lý luận 4
1.1.1 Về phương pháp dạy học 4
1.1.2. Quan hệ giữa các phương pháp dạy học 16
1.1.3. Phối hợp các phương pháp dạy học 17
1.2. Cơ sở thực tiễn 21
1.2.1. Tình hình dạy học nội dung “Phương trình và bất phương
trình” ở lớp 10-THPT
21
1.2.2. Việc sử dụng phối hợp các PPDH của GV ở trường THPT 25
1.3. Kết luận chương 1 26
Chương 2: Một số biện pháp sư phạm phối hợp các PPDH để tổ
chức dạy nội dung “PT, BPT” ở lớp 10-THPT
27
2.1. Nguyên tắc phối hợp các PP dạy học vào môn Toán 27
2.2. Một số biện pháp sư phạm phối hợp các PPDH để tổ chức
dạy học nội dung PT và BPT ở lớp 10-THPT
27
2.2.1. Phối hợp vận dụng phương pháp vấn đáp (đàm thoại) và
dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề
27
2.2.2. Lựa chọn và phối hợp một số phương pháp dạy học căn cứ
vào nội dung kiến thức
41
2.2.3.
Lựa chọn và phối hợp một số phương pháp dạy học căn cứ
vào đối tượng HS
72
2.2.4. Lựa chọn và phối hợp một số phương pháp dạy học căn cứ
vào điều kiện phương tiện dạy học
78
2.2.5. Phối hợp một số phương pháp dạy học để tổ chức cho HS
phát hiện sai lầm, tìm nguyên nhân và sửa chữa
82
2.2.6. Khai thác vận dụng phương pháp hướng dẫn HS tự học 88
2.3. Kết luận chương 2 91
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
92
3.1. Mục đích thực nghiệm 92
3.2. Nội dung thực nghiệm 92
3.3. Tổ chức thực nghiệm 102
3.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm 103
3.5. Kết luận chương 3 106
KẾT LUẬN 107
TÀI LIỆU THAM KHẢO 108
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1
MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Xuất phát từ nhu cầu xã hội đòi hỏi ngành giáo dục đào tạo ra những
con ngƣời mới với đầy đủ những phẩm chất và năng lực phục vụ cho công
cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc, đào tạo ra những con ngƣời có tính tự giác
cao, tích cực, chủ động và sáng tạo trong lao động, sản xuất và chiến đấu.
Đứng trƣớc nhu cầu cấp bách đó của xã hội, luật giáo dục nƣớc ta đã
chỉ rõ: Phƣơng pháp (PP) giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự
giác, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS), phù hợp với đặc điểm của từng
lớp học, môn học; cần phải bồi dƣỡng PP tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng
kiến thức vào thực tiễn; cần phải đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS.
[12]
Trong những năm gần đây, nền giáo dục nƣớc ta đã có những thay đổi
đáng kể, đặc biệt là trong đổi mới phƣơng pháp dạy học (PPDH), một mặt
nhằm hạn chế những vấn đề còn tồn tại mà PPDH cũ đem lại, mặt khác phát
huy tính tích cực của những PP này. Trên cơ sở đó, chúng ta đã và đang áp
dụng các PPDH tích cực (xu hƣớng dạy học không truyền thống) nhằm đạt
đƣợc hiệu quả trong dạy học. Song trên thực tế, còn không ít GV vẫn dạy theo
kiểu sử dụng đơn điệu 1 – 2 PP trong một tiết dạy, trong đó phần nhiều là
thuyết trình, có kèm theo vấn đáp một cách hình thức. Do vậy việc nghiên cứu
và tìm ra một số biện pháp phối hợp các PP trong dạy học là vô cùng quan
trọng và có ý nghĩa đối với mỗi GV.
Đối với môn Toán, phƣơng trình (PT) và bất phƣơng trình (BPT) đại số
là một trong những khái niệm cơ bản, quan trọng của Toán học. Chính vì thế,
việc nghiên cứu PT và BPT đòi hỏi phải có cái nhìn tổng quát, sáng tạo của
ngƣời nghiên cứu nó. Việc dạy học phần PT và BPT lớp 10 - trung học phổ
thông (THPT) trong thực tế còn một số tồn tại: Nặng về truyền đạt kiến thức
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
2
từ thầy sang trò theo một chiều, nặng về thuyết trình, giảng giải. HS lĩnh hội
kiến thức thụ động, chủ yếu nhờ vào giáo viên (GV), sự giao lƣu giữa GV -
HS - môi trƣờng chƣa đƣợc coi trọng, HS giúp đỡ nhau trong việc lĩnh hội các
kiến thức còn nhiều hạn chế.
Nhằm khắc phục đƣợc tình trạng trên, GV phải đổi mới trong cách dạy
học. Một trong những hƣớng đổi mới là biết cách phối hợp các PPDH truyền
thống cũng nhƣ không truyền thống trong bài giảng của mình.
Với những lý do cơ bản trên và qua thực tế giảng dạy ở trƣờng THPT,
tôi chọn đề tài nghiên cứu:
“Sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học để nâng cao hiệu quả
dạy học phương trình và bất phương trình ở lớp 10-THPT”.
2. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU
Cách lựa chọn, khai thác và phối hợp các PPDH vào dạy học nội dung
PT và BPT ở lớp 10-THPT.
3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Xây dựng một phƣơng án phối hợp các PPDH nhằm nâng cao hiệu quả
dạy học PT, BPT ở lớp 10-THPT.
4. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về các PPDH, làm rõ những ƣu, nhƣợc
điểm của mỗi PP, xác định các mối quan hệ giữa chúng Có thể tìm ra cách
thức phối hợp chúng và vận dụng hợp lý trong dạy học nội dung: PT và BPT
ở lớp 10-THPT, góp phần nâng cao hiệu quả trong dạy học.
5. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Nghiên cứu mục tiêu giáo dục trong giai đoạn hiện nay, vai trò của
các PPDH đối với dạy học môn Toán ở trƣờng THPT.
- Nghiên cứu tổng thể các PPDH, đặc biệt chú trọng tìm hiểu ƣu, nhƣợc
điểm và khả năng vận dụng của mỗi PP.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3
- Tìm ra giải pháp phối hợp các PPDH trong những nội dung dạy học
cụ thể.
- Tổ chức thực nghiệm sƣ phạm để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu
quả của sự phối hợp các PPDH đối với nội dung dạy học cụ thể.
6. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Dạy học PT và BPT lớp 10-THPT dƣới góc độ phối hợp các PPDH.
7. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu các tài liệu về lý luận và PPDH môn
Toán và các tài liệu khác có liên quan đến đề tài.
- Quan sát, điều tra: Thông qua thực tế giảng dạy của bản thân và đồng
nghiệp, học hỏi kinh nghiệm từ các thầy cô đã và đang dạy, đồng thời thông
qua ý kiến, những góp ý của thầy giáo trực tiếp hƣớng dẫn đề tài.
- Tổng kết kinh nghiệm.
- Thực nghiệm sƣ phạm: Để kiểm nghiệm kết quả nghiên cứu đƣợc áp
dụng trong thực tiễn dạy học ở trƣờng THPT.
8. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
- Mở đầu
- Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn
- Chƣơng 2: Một số biện pháp sƣ phạm phối hợp các phƣơng pháp dạy
học phƣơng trình và bất phƣơng trình ở lớp 10 - THPT
- Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm
- Kết luận
- Tài liệu tham khảo
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
4
CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN
1.1.1. Về phƣơng pháp dạy học
1.1.1.1. Khái niệm phương pháp dạy học
PP thƣờng đƣợc hiểu là con đƣờng, là cách thức để đạt những mục tiêu
nhất định.
PPDH là cách thức hoạt động và giao lƣu của thầy gây nên những hoạt
động và giao lƣu cần thiết của trò nhằm đạt đƣợc mục tiêu dạy học. [11,
tr.103]
PPDH có mối quan hệ hữu cơ với nội dung dạy học, mối quan hệ này
gắn bó chặt chẽ không tách rời nhau. PPDH phải phù hợp với nội dung dạy
học, nội dung dạy học nào thì PPDH ấy. Chẳng hạn, muốn rèn luyện kỹ năng
giải bài tập thì phải tăng cƣờng thực hành, muốn chuyển tải nhiều kiến thức
cho HS trong một thời gian ngắn thì không tránh khỏi PP thuyết trình. Nhƣ
vậy đối với từng nội dung dạy học cụ thể thì GV phải lựa chọn PPDH phù
hợp với nội dung dạy học đó đồng thời cũng phải căn cứ vào các yếu tố khác
nhƣ: nhiệm vụ dạy học, đặc điểm của HS, năng lực của GV, điều kiện cơ sở
vật chất, thời gian, thiết bị dạy học
1.1.1.2. Tổng thể các phương pháp dạy học
Tuỳ theo xét về phƣơng diện này hay phƣơng diện khác, ta có thể liệt
kê các PPDH theo cách này hay cách khác. Vấn đề quan trọng trƣớc hết là ở
chỗ ngƣời thầy giáo biết xem xét các phƣơng diện khác nhau, thấy đƣợc
những PPDH về từng phƣơng diện đó, biết lựa chọn, sử dụng những PP cho
đúng lúc, đúng chỗ và biết vận dụng phối hợp các PP đó khi cần thiết. Vì lý
do này mà theo tác giả Nguyễn Bá Kim có đã nhìn nhận một cách tổng thể
các PPDH theo các phƣơng diện sau đây:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
5
- Những chức năng điều hành quá trình dạy học:
• Đảm bảo trình độ xuất phát,
• Hƣớng đích và gợi động cơ,
• Làm việc với nội dung mới,
• Củng cố,
• Kiểm tra và đánh giá,
• Hƣớng dẫn công việc ở nhà.
- Những con đƣờng nhận thức:
• Suy diễn,
• Quy nạp.
- Những hình thức hoạt động bên ngoài của thầy và trò:
• GV thuyết trình,
• Thầy, trò vấn đáp,
• HS hoạt động độc lập.
- Những mức độ tìm tòi khám phá:
• Truyền thụ tri thức dƣới dạng có sẵn,
• Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề (GQVĐ).
- Những hình thức tổ chức dạy học:
• Dạy học theo lớp,
• Dạy học theo nhóm,
• Dạy học theo từng cặp.
- Những phƣơng tiện dạy học:
• Sử dụng phƣơng tiện nghe nhìn,
• Sử dụng phƣơng tiện chƣơng trình hoá,
• Làm việc với sách giáo khoa (SGK),
• Làm việc với bảng treo tƣờng,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
6
• Sử dụng công nghệ thông tin (CNTT) và truyền thông nhƣ công cụ
dạy học.
- Những tình huống dạy học điển hình trong môn Toán:
• Dạy học những khái niệm toán học,
• Dạy học những định lý toán học,
• Dạy học những quy tắc, PP,
• Dạy học giải bài tập toán học.
- Những hình thức tự học:
• Đọc sách,
• Tự học trong môi trƣờng CNTT và truyền thông,
• Hỏi thầy, hỏi bạn, hỏi chuyên gia. [11, tr.108]
Nhƣ vậy ta thấy PPDH vô cùng phong phú, đa dạng và phức tạp. Để
đơn giản hoá các PPDH ta nghiên cứu PPDH dƣới hai góc độ, đó là: PPDH
truyền thống và những xu hƣớng dạy học không truyền thống. Ở đây ta chỉ
tập trung nghiên cứu những PPDH hay đƣợc sử dụng trong quá trình dạy học.
1.1.1.3. Các phương pháp dạy học truyền thống
Thuyết trình, vấn đáp, trực quan… Các PPDH này đều có những đặc
điểm riêng đồng thời cũng là những ƣu, nhƣợc điểm của từng PP.
a). PP thuyết trình
• Với PPDH thuyết trình, GV sử dụng ngôn ngữ và phi ngôn ngữ để
cung cấp cho ngƣời học hệ thống thông tin về nội dung học tập. Ngƣời học
tiếp nhận hệ thống thông tin đó từ ngƣời dạy và xử lý tuỳ theo chủ thể việc
học và yêu cầu dạy học. [1]
Nhìn chung PPDH thuyết trình đƣợc áp dụng trong trƣờng hợp chuyển
tải một khối lƣợng kiến thức mà ngƣời dạy định cung cấp đến ngƣời học, là
PP thông tin một chiều, ngƣời dạy nêu ra các ý tƣởng hay khái niệm, giải
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
7
thích, giảng giải… để ngƣời học hiểu đƣợc ý tƣởng đã đƣợc đề xuất, cuối
cùng ngƣời dạy tóm lại ý chính, ngƣời học ngồi nghe và ghi chép.
• Điểm mạnh và hạn chế của PPDH thuyết trình:
- Điểm mạnh:
+ Nếu cách diễn đạt lƣu loát, rõ ràng, dễ hiểu phù hợp với trình độ
ngƣời nghe… thì PPDH thuyết trình đã chuyển tải đến ngƣời học một khối
lƣợng thông tin cần thiết, cô đọng trong một khoảng thời gian ngắn.
+ Cung cấp cho ngƣời học những thông tin cập nhật chƣa kịp trình bày
trong SGK.
+ Thuyết trình là giao tiếp trực tiếp giữa ngƣời dạy với ngƣời học. Vì
vậy, GV có thể thay đổi các thủ pháp và hiệu chỉnh lại nội dung cho phù hợp
đối tƣợng ngƣời nghe.
+ Bài thuyết trình không chỉ cung cấp thông tin về nội dung bài học mà
còn cung cấp cả PP nhận thức, PP tổng hợp, cấu trúc tài liệu học tập… qua đó
có thể giúp ngƣời học cách học.
+ PPDH thuyết trình giúp ngƣời dạy và ngƣời học tiết kiệm thời gian
trong dạy học, có thể áp dụng PPDH thuyết trình với lớp học đông ngƣời.
- Hạn chế:
+ Thu đƣợc rất ít thông tin phản hồi từ phía ngƣời học; chủ yếu sử dụng
cơ chế ghi nhớ và tái tạo tri thức của ngƣời học. Sự lạm dụng PP này có thể
biến ngƣời học thành ngƣời nghe thuần tuý, không cần phải tƣ duy.
+ Qua bài thuyết trình, mức độ lƣu giữ thông tin của ngƣời học không
cao.
+ Tính cá thể qua bài thuyết trình thấp, vì ngƣời dạy dùng một PP
chung cho cả lớp, dạy học đồng loạt.
+ Ngƣời học ít có điều kiện tham gia tích cực qua bài thuyết trình,
ngƣời học gần nhƣ thụ động qua bài học.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
8
+ Không tạo điều kiện cho ngƣời học phát huy khả năng giao tiếp.
+ Nếu nội dung bài thuyết trình không thoát ly SGK hoặc tài liệu có sẵn
thì ngƣời học cảm thấy nghe bài thuyết trình là vô bổ, lãng phí thời gian.
b). PP vấn đáp (PP đàm thoại)
• PP vấn đáp là quá trình tƣơng tác giữa ngƣời dạy với ngƣời học đƣợc
thực hiện thông qua hệ thống câu hỏi và trả lời tƣơng ứng về một chủ đề nhất
định đƣợc ngƣời dạy và ngƣời học đặt ra, kết quả sự dẫn dắt của ngƣời dạy-
ngƣời học thể hiện đƣợc suy nghĩ, ý tƣởng của mình, khám phá, lĩnh hội tri
thức.
Với PP vấn đáp, ngƣời dạy điều khiển quá trình trao đổi giữa ngƣời dạy
với ngƣời học, còn ngƣời học dựa trên câu hỏi có tính gợi mở để phát triển và
tìm lời giải cho mỗi vấn đề đƣợc đặt ra. Yếu tố thành công của PP này là một
hệ thống câu hỏi, cách hỏi và thời điểm hỏi của ngƣời dạy. [1]
• Điểm mạnh và hạn chế của PP vấn đáp:
- Điểm mạnh: PP vấn đáp có nhiều điểm mạnh, nhƣ :
+ Kích thích tốt tƣ duy độc lập của ngƣời học, dạy họ cách suy nghĩ.
+ Lôi cuốn ngƣời học vào môi trƣờng học tập, kích thích và tạo động
cơ học tập mạnh mẽ cho ngƣời học.
+ Ngƣời dạy thu nhận đƣợc thông tin phản hồi từ phía ngƣời học một
cách kịp thời, chính xác. Qua đó, GV có thể đánh giá đƣợc mức độ hiểu bài
cũng nhƣ mức độ tiến bộ của HS, phát hiện kịp thời những ý tƣởng sai lệch và
kịp thời uốn nắn, điều chỉnh.
+ Tạo điều kiện cho HS thể hiện mình qua giao tiếp, rèn kỹ năng diễn
đạt ý tƣởng, tạo điều kiện cho HS giao lƣu, học hỏi lẫn nhau.
+ Giúp HS hiểu bài học một cách bản chất, tránh học vẹt.
- Hạn chế: PPDH vấn đáp cũng có những hạn chế, nhƣ :
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
9
+ Rất khó thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở và dẫn dắt một
cách hoàn hảo để HS có thể đi đến kết quả cuối cùng với mỗi chủ đề cho
trƣớc. Với PP này, nếu GV không có sự chuẩn bị công phu thì HS khó mà thu
đƣợc kiến thức một cách hệ thống.
+Quá trình dẫn dắt, phát hiện và GQVĐ tốn nhiều thời gian.
+ Khó lƣờng hết các tình huống có thể xảy ra trong quá trình trao đổi,
do đó dễ lệch hƣớng so với chủ đề đặt ra ban đầu.
+ Không phải bao giờ và lúc nào vấn đáp cũng có thể thu hút đƣợc hết
HS trong lớp tham gia trao đổi.
c). Sử dụng phương tiện trực quan
Trong môn Toán, trực quan là chỗ dựa để khám phá chứ không phải là
PP để xác nhận tri thức. Đặc điểm của hình thức trực quan đƣợc sử dụng rộng
rãi nhất trong môn Toán là trực quan tƣợng trƣng: hình vẽ, sơ đồ, đồ thị, bảng
kí hiệu… Chẳng hạn: Hình vẽ trong hình học là một phƣơng tiện trực quan,
bởi vì nó biểu diễn hình dạng tách rời khỏi các tính chất khác của đối tƣợng
mà ngƣời ta quan tâm. Sơ đồ mũi tên cũng là một phƣơng tiện trực quan để
biểu diễn một số ánh xạ hoặc hàm số, bởi vì nó giúp cụ thể hoá dấu hiệu đặc
trƣng của các khái niệm này.
Tóm lại, có nhiều cách truyền thông tin cho HS: Thuyết trình, vấn đáp,
sử dụng phƣơng tiện trực quan căn cứ vào nội dung từng bài dạy, tuỳ theo
điều kiện cụ thể mà lựa chọn cách này hay cách khác, nhƣng điều cốt yếu
quyết định kết quả học tập là hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo
của HS. Nếu không kích thích đƣợc trò suy nghĩ, hoạt động thì dù thầy có nói
thao thao bất tuyệt, có sử dụng nhiều phƣơng tiện nghe nhìn, có ra rất nhiều
bài tập thì những việc làm đó cũng không đem lại kết quả mong muốn. HS
phải là chủ thể của quá trình học tập. Lời nói, câu hỏi của thầy, phƣơng tiện
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét