nuôi, bảo đảm cho người được nhận làm con nuôi được trông nom, nuôi dưỡng, chăm
sóc, giáo dục phù hợp với đạo đức xã hội.
Điều kiện đối với người được nhận làm con nuôi :
Theo quy định tại điều 68 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định:
“1. Người được nhân làm con nuôi phải là người từ 15 tuổi trở xuống.
Người trên mười lăm tuổi có thể được nhận làm con nuôi nếu là thương binh,
người tàn tật, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc làm con nuôi của người già yếu,
cô đơn.
2. Một người chỉ có thể làm con nuôi của một người hoặc của cả hai vợ chồng”.
Như vậy về độ tuổi con nuôi phải là người từ dưới mười lăm tuổi trở xuống( trừ
trường hợp người được nhận làm con nuôi là thương binh, người tàn tật, người mất năng
lực hành vi dân sự hoặc làm con nuôi người già yếu, cô đơn). Một người chỉ có thể làm
con nuôi của một người hoặc của hai vợ chồng hay nói cách khác một người không thẻ
làm con nuôi của nhiều người cùng một lúc mà chỉ cò thể tham gia vào một quan hệ
nuôi con nuôi với tư cách là con nuôi. Giữa con nuôi và ch mẹ nuôi có đầy đủ quyền và
nghĩa vụ như giữa cha mẹ đẻ và con đẻ nên một người con không thể có hai người bố.
Điều kiện đối với người nhận nuôi con nuôi :
Theo quy định tại điều 69 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000, người nhận nuôi
con nuôi phải có đủ các điều kiện sau :
Có năng lực hành vi dân sự đầu đủ ;
Hơn con nuôi từ hai mươi tuổi trở lên ;
Có tư cách đạo đức tốt ;
Có điều kiện thực tế bảo đảm việc trông nom nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con
nuôi ;
Không phải là người đang bị hạn chế một số quyền của cha mẹ đối với con chưa
thành niên hoặc bị kết án mà chưa được xóa án tích về một trong các tội cố ý xâm phạm
tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của người khác; ngược đãi, hoặc hành hạ
ông, ba, cha, mẹ, vợ, chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình; dụ dỗ, ép buộc,
hoặc chứa chấp người chưa thành niên phạm pháp; mua bán, đánh tráo, chiếm đoạt trẻ
em; các tội xâm phạm tình dục đối với trẻ em; có hành vi xúi giục, ép buộc con làm
những việc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội .
Theo điều 67 và điều 70 của luật hôn nhân và gia đình năm 2000 một người có thể
nhận một người hoặc nhiều người làm con nuôi.Người nhận con nuôi có thể là một cặp
vợ chồng hoặc một người độc thân. Trong trường hợp cả hai vợ chồng cùng nhận con
nuôi thì cả hai vợ chồng đều phải đáp ứng đầy đủ các quy định tại điều 69 Luật hôn
nhân và gia đình năm 2000. Nếu một trong hai người không đủ điều kiện này thì xem
như không bảo đảm điều kiện vợ chồng cùng nhận nuôi con nuôi.
Ngoài ra theo quy định tại điều 71 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định:
“1. Việc nhận người chưa thành niên, người đã thành niên mất năng lực hành vi
dân sự làm con nuôi phải được sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ đẻ của người đó; nếu
cha, mẹ đẻ đã chết, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được cha, mẹ thì
phải được sự đồng ý bằng văn bản của người giám hộ.
2. Việc nhận trẻ em từ đủ chín tuổi trở lên làm con nuôi phải được sự đồng ý của
trẻ em đó”.
Theo các quy định trên thì thông thường việc nhận nuôi con nuôi phải có sự đồng
ý bằng văn bản của cha, mẹ đẻ (đối với con chưa thành niên hoặc con đã thành niên mất
năng lực hành vi dân sự). Trong trường hợp ch mẹ đẻ của người này đều đã chết, mất
năng lục hành vi dân sự hoặc không xác định được cha mẹ thì phải có sự đòng ý bằng
văn bản của người giám hộ.
Đối với người được nhận làm con nuôi là người trên mười lăm tuổi nếu là thương
binh, người tàn tật, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc làm con nuôi của người già
yếu ,cô đơn thì cần phân biệt:
Nếu người được nhận làm con nuôi trên mười lăm tuổi nhưng chưa đến tuổi thành
niên hoặc đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự thì việc cho họ đi làm con
nuôi vẫn phải có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ đẻ hoặc sự đồng ý bằng văn bản
của người giám hộ (khoản 1 Điều 71).
Nếu người được nhận làm con nuôi là người đã thành niên, có năng lực hành vi
dân sự đầy đủ, thì không cần phải có sự đồng ý của cha mẹ đẻ.
Trường hợp một bên cha, mẹ đẻ (của người được nhận làm con nuôi) đã chết hoạc
bị mất năng lực hành vi dân sự thì chỉ cần sự đồng ý của người kia ( người mẹ đẻ, cha đẻ
còn sống; có năng lực hành vi dân sự).
Trường hợp cha, mẹ đẻ của người được nhận làm con nuôi đã ly hôn thì vẫn phải
có sự đồng ý bằng văn bản của cả cha và mẹ đẻ trong việc cho con mình làm con nuôi
người khác.
Như vậy: Sự đồng ý của cha,mẹ đẻ hoặc của người giám hộ phải được thể hiện
bằng văn bản dựa trên ý chí tự nguyện, không bị cưỡng ép, không bị lừa dối.
Ý chí tự nguyện của người người nhận nuôi con nuôi phải phù hợp với mục đích
của việc nhận nuôi con nuôi (khoản 1 Điều 67) . Trường hợp nhận nuôi con nuôi do bị
cưỡng ép, bị lừa dối hoặc xuất phát từ động cơ, mục đích xấu xa (như nhận nuôi con
nuôi nhằm bóc lột sức lao động của người con nuôi hoặc xúi giục con nuôi trong các
hoạt động phạm tội : trộm cắp, hành nghề mại dâm thu lợi bất chính ) thì việc nuôi con
nuôi sẽ bị Tòa án xử hủy theo yêu cầu của những người được quy định tại Điều 77 Luật
hôn nhân và gia đình năm 2000.
Điều kiện về thủ tục :
Trong đời sống xã hội Việt Nam, việc nhận nuôi con nuôi đã tồn tại từ lâu, với nhiều lý
do và mục đích khác nhau, nhưng lý do cơ bản, phổ biến nhất là vì lòng từ tâm, lòng
thương người, muốn cưu mang, giúp đỡ những người rơi vào hoàn cảnh khó khăn. Với
quan niệm như vậy, việc nhận con nuôi, nhận cha mẹ nuôi đã được thực hiện khá rộng
rãi trong đời sống nhân dân.
Với ý nghĩa là một quyền tự do dân sự của cá nhân, việc xác lập quan hệ nuôi con nuôi
có thể được thực hiện theo những cách thức khác nhau, tuỳ theo sự lựa chọn của cá nhân
trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định. Tuy nhiên có thể thấy, có hai cách thức xác
lập quan hệ nuôi con nuôi trong thực tế. Đó là xác lập quan hệ nuôi con nuôi về mặt xã
hội và xác lập về mặt pháp lý.
Việc nhận nuôi con nuôi có thể được xác lập về mặt pháp lý, thông qua sự kiện đăng ký
việc nuôi con nuôi tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Đối với những trường hợp có
đăng ký, giữa người nhận nuôi và con nuôi phát sinh quan hệ cha mẹ và con trước pháp
luật. Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con giữa người nhận nuôi và con nuôi được nhà
nước công nhận và bảo vệ. Vấn đề này không nằm trong khuôn khổ phân tích của bài
viết này. Trong phạm vi của bài viết này, chỉ xin bàn đến những dạng xác lập quan hệ
cha mẹ nuôi và con nuôi trong thực tế mà không đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm
quyền.
Trong thực tế đời sống tồn tại khá nhiều các trường hợp nhận con nuôi nhưng
không đăng ký việc nuôi con nuôi tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Đây là những
trường hợp xác lập quan hệ nuôi con nuôi về mặt xã hội. Tuy nhiên không phải tất cả các
trường hợp nhận nuôi con nuôi không có sự công nhận của cơ quan nhà nước có thẩm
quyền đều là nuôi con nuôi thực tế.
Theo quy định tại điều 72 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 , việc nhận nuôi
con nuôi phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng kí và ghi vào sổ hộ tịch. Thủ
tục đăng kí việc nuôi con nuôi , giao nhận con nuôi được thực hiện theo quy định của
pháp luật về hộ tịch. Hiện nay theo nghị định 158/2005/NĐ-CP và nghị định 68 /2002 /
NĐ-CP ngày 10/7/2002 thì việc nhận nuôi con nuôi giũa các công dân Việt Nam với
nhau phải được đăng ký tại UBND cấp xã nơi thường trú của người nhận nuôi con nuôi
hoặc con nuôi ; việc nhận nuôi con nuôi giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài
phải được đăng ký tại UBND cấp tỉnh nơi thường trú của công dân Việt Nam.
1.3.2. Nguyên tắc xác định quan hệ cha, mẹ con.
1.3.2.1.Xác định quan hệ cha ,mẹ ,con trong giá thú:
Pháp luật hôn nhân và gia đình không có quy định về khái niệm con trong giá thú .
Theo cách hiểu thông thường thì con trong giá thú là con mà cha mẹ sinh ra do có quan
hệ hôn nhân hợp pháp , tức là việc kết hôn đã được cơ quan nhàn nước có thẩm quyền
công nhận (trước đây chế độ cũ gọi là hôn nhân chính thức).
Trong thời kì Pháp thuộc, để xác định quan hệ cha, mẹ và con pháp luật hôn nhân
và gia đình thời kì này đã dựa trên nguyên tắc suy đoán pháp lý xác định cha, mẹ cho
con của Bộ luật tố dân sự nước Cộng hòa Pháp (Điều 311, 312), theo đó đứa trẻ sinh ra
sau thời gian 180 ngày kể từ khi vợ chồng kết hôn đến thời hạnh 300 ngày kể từ khi hôn
nhân chấm dứt (do một bên chết hoặc do ly hôn ) được xác định là con chung của cả hai
vợ chồng.
Luật hôn nhân và gia đình của nhà nước ta năm 1959 chưa dự liệu về nội dung
nguyên tắc suy đoán pháp lý xác định cha mẹ cho con trong giá thú cũng như con ngoài
giá thú. Thông thường khi nam nữ kết hôn với nhau, trở thành vợ chông, trong thời kì
hôn nhân mà người vợ sinh con thì con đó mặc nhiên được coi là con chung của hai vợ
chồng. Trường hợp có yêu cầu Tòa án xác định lại quan hệ me – con, cha – con đã thiếu
hẳn cơ sở pháp lý để giải quyết. Có trường hợp Tòa án trưng cầu giám định về máu hoặc
xem xét sự giống nhau về hình thức giữa đứa trẻ đó với người được khai là cha ,là mẹ .
Hệ thống pháp luật về dân sự, hôn nhân và gia đình nước ta dưới chế độ cũ đã dựa hẳn
vào quy định của Bộ dân luật Cộng hòa Pháp (Điều 311, Điều 312) để quy định nguyên
tắc suy đoán pháp lý xác định cha, mẹ cho con , với nội dung : “Đứa trẻ thành thai trong
thời kỳ giá thú có cha là chồng người mẹ. Được coi là thụ thai trong thời kỳ giá thú trẻ
nào sinh quá 180 ngày kể từ khi kết hôn hoặc không quá 300 ngày sau khi hôn thú đoạn
tiêu” . Như vậy, nhà làm luật dưới chế độ cũ đã quy định về “thời kỳ thụ thai pháp định”
là cơ sở cho việc suy đoán cha – con, mẹ – con . Điều 28 Luật hôn nhân và gia đình năm
1986 và Luật hôn nhân và gia đình của nước ta đã quy định nội dung nguyen tăc suy
đoán pháp lý xác định cha, mẹ cho con khác với chế độ cũ. Quá trình điều tra khảo sát
thực tế các quan hệ hôn nhân và gia đình ở nước ta cho thấy, ngày nay, nam nữ được tự
do yêu đương, tìm hiểu tìm hiểu trước khi kết hôn, có nhiều trường hợp hai bên nam nữ
đã có quan hệ sinh lý với nhau, hoặc người phụ nữ đã thụ thai trước khi kết hôn ; sau khi
kết hôn được một thời gian ngắn thì người vợ đã sinh con. Vì vậy Điều 28 Luật hôn
nhân và gia đình năm 1986 và Điều 63 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 đã quy định
trên nguyên tắc :
“1. Con sinh ra trong thời hì hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ đó
là con chung của vợ chồng
Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn và được cha mẹ thừa nhận cũng là con
chung của vợ chồng.
2. Trong trường hợp cha mẹ không thừa nhận con thì phải có chứng cứ và phải
được Tòa án xác định.
Việc xác định cha, mẹ cho con được sinh ra theo phương pháp khoa học do chính
phủ quy định”.
Theo quy định trên đây thời kỳ hôn nhân (Điều 8 khoản 7 Luật hôn nhân và gia
đình năm 2000) là khoảng thời gian tồn tại quan hệ vợ chồng, tính từ ngày đăng ký kết
hôn đến ngày chấm dứt hôn nhân.
Theo quy định tại Nghị quyết số 02/2000/NQHĐTP ngày 23/12/2000, con chung
của vợ chồng bao gồm :
Con sinh ra trong thời kì hôn nhân có nghĩa là sinh ra sau khi tổ chức đăng kí kết
hôn đến trước ngày chấm dứt hôn nhân.
Con do người vợ có thai trong thời kì hôn nhân nhưng được sinh ra trong vong
300 ngày kể từ hôn nhân chấm dứt do người chồng chết hoặc từ ngày bản án, quyết định
của Tòa án xử cho vợ chồng ly hôn có hiệu lực pháp luật.
Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn nhưng được cả vợ và chồng thừa nhận.
Theo Nghị định số 70 2001/NĐ-CP ngày 03/10/2001, tại điều 21 , con chung của
vợ chồng bao gồm:
Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ hôn
nhân .
Con sinh ra trong vòng 300 ngày kể từ ngày người chồng chết hoặc kể từ ngày
bản án, quyết định của Tòa án xử cho vợ chồng ly hôn có hiệu lực pháp luật.
Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn và được cha, mẹ thừa nhận.
Trên thực tế có những trường hợp người phụ nữ kết hôn với người khác trong thời
hạn 300 ngày kể từ ngày hôn nhân chấm dứt và sau đó người phụ nữ sinh con, trong
trường hợp này, người con đó được xác định là con chung với người chồng lấy sau theo
nguyên tắc suy đoán “con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân”.
Theo Điều 63 khoản 1 được coi là “người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân” là kể
từ khi hôn nhân chấm dứt trước pháp luật , nếu trong hạn 300 ngày (người vợ chưa kết
hôn với người khác mà sinh con thì con đó cũng được xác định là “con chung” của hai
vợ chồng. Tức là người chồng của mẹ đứa trẻ đã chết, hoặc đã ly hôn sẽ được “suy
đoán” là cha của đứa trẻ đó. Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có
thai trong thời kỳ đó là con chung trong giá thú của hai vợ chồng.
Theo Điều 63 khoản 2 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000, trường hợp cha, mẹ
không thừa nhận con thì phải có chứng cứ và phải được Tòa án xác định. Bên cạnh đó
Điều 64 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 cũng quy định “Người không được nhận là
cha, mẹ của một người có thể yêu cầu Tòa án xác định người đó là con mình. Người
được nhận là cha, mẹ của một người có thể yêu cầu Tòa án xác định người đó không
phải là con mình”. Trong thực tế, có nhiều trường hợp quan hệ hôn nhân đang tồn tại,
nhưng một bên (chồng) nghi ngờ vợ không chung thủy và có ngoại tình, nên nghi ngờ
đứa con sinh ra không phải là con mình. Trong trường hợp này về nguyên tắc người
chồng phải có nghĩa vụ chứng minh đứa trẻ do vợ mình sinh ra không phải là con của
người chồng. Việc chứng minh của người chồng dựa trên sự thừa nhận của người vợ là
đã “có thai” với người khác trước khi kết hôn, hoặc người chồng chứng minh mình đã di
công tác “xa vắng” trong thời kỳ người vợ có khả năng thụ thai đứa con đó. Như vậy
trong trường hợp người chồng không thừa nhận con do người vợ sinh ra là con của mình
, người chồng có quyền đưa ra bất cứ chứng cứ nào chứng tỏ con đó không phải là con
của mình ( như trường hợp người chồng mắc bệnh vô sinh, bị bất lực hoàn toàn về sinh
lý , không thể có khả năng có con ; hoặc người chồng thực sự đi công tác “xa vắng”,
không thể có “quan hệ vợ chồng” ở vào thời kỳ người vợ có khả năng thụ thai đứa con
đó ; hoặc có thể trưng cầu giám định về gien ).
Nếu người chồng chỉ vì nghi ngờ, không chứng minh được thì Tòa án vẫn buộc họ
phải nhận con do người vợ sinh ra là con chung của hai vợ chồng. Đối với các trường
hợp này, trước khi kết luận giải quyết vụ việc, Tòa án cần phải điều tra thận trọng, đánh
giá chính xác. Còn người vợ không có nghĩa vụ chứng minh con sinh ra trong thời kỳ
hôn nhân là con của chồng mình.
Theo tinh thần của điều 63 Luật hôn nhann và gia đình năm 2000, thực tế cho thấy
rằng, trường hợp quan hệ hôn nhân chấm dứt trước pháp luật ( từ ngày người chồng chết
hoặc phán quyết ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật ), người vợ không đợi sau hạn
300 ngày đã kết hôn ngay với người khác ; nếu sau này người vợ đó sinh con thì con
được xác định là “con chung của vợ chồng”, tức là con của người chồng lấy sau (theo
nguyên tắc suy đoán “con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân là con chung của vợ chồng”).
Cũng theo nguyên tắc suy đoán, pháp luật coi sự có mặt của người chồng khi đăng
ký khai sinh cho đứa trẻ do vợ mình sinh ra, tại cơ quan hộ tịch là sự mặc nhiên công
nhận đứa trẻ đó là “con chung của hai vợ chồng”.
Ngoài ra, hiện nay còn có những trường hợp trẻ sinh ra do sự can thiệp của y học
như : thụ tinh trong ống nghiệm, mang thai hộ chính phủ đã có nghị định số
12/2003/NĐ – CP ngày 12/02/2003 về sinh con theo phương pháp khoa học quy định cụ
thể vấn đề này, theo đó trẻ sinh ra do thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản từ người mẹ
trong cặp vợ chồng vô sinh hoặc người phụ nữ sống độc thân được nước xác nhận là con
của cặp vợ chồng vô sinh hoặc người phụ nữ sống độc thân đó. Trường hợp này đứa trẻ
sinh ra không cùng huyết thống với cha, mẹ của đứa trẻ. Do vậy để tránh phiền phức cho
cuộc sống sau này của đứa trẻ cũng như cặp vợ chồng hay người phụ nữ đơn thân áp
dụng sinh con theo phương pháp khoa học, Nghị định số 12/2003/NĐ – CP cũng đã quy
định: con được sinh ra do thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (thụ tinh nhân tạo, thụ tinh
trong ống nghiệm) thì không được quyền yêu cầu quyền thừa kế, quyền được nuôi
dưỡng đối với người cho tinh trùng, cho noãn, cho phôi.
Việc xác định quan hệ cha, mẹ, con trong trường hợp con thành thai trước khi vợ,
chồng đăng ký kết hôn nhưng được sinh ra sau khi quan hệ hôn nhân đã chấm dứt giải
quyết như thế nào?
Nghị định 70/2002/NĐ - CP đã khắc phục được điểm hạn chế này tại điều 21 khoản
2 xác định con chung của vợ chồng : “Con sinh ra trong vòng 300 ngày, kể từ ngày
người chồng chết hoặc kể từ ngày bản án quyết định của Tòa án xử cho vợ chồng ly hôn
có hiệu lực pháp luật, thì được xác định là con chung của hai người”.Theo đó,Trường
hợp bên vẫn được xác định là con chung của vợ chồng nếu đứa trẻ được sinh ra trong
vòng 300 ngày kể từ ngày quan hệ hôn nhân chấm dứt.
1.3.2.2. Xác định cha mẹ cho con ngoài giá thú:
Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 không có định nghĩa “con ngoài giá thú”,
nhưng theo cách hiểu thông thường thì con ngoài giá thú là con do cha mẹ không phải là
vợ chồng trước pháp luật hoặc do cha mẹ ăn ở, chung sống với nhau như vợ chồng
nhưng chưa đăng ký kết hôn sinh ra .
Như vậy, trường hợp sinh cơn ngoài giá thú có thể do người mẹ không có chồng
mà sinh con ; người mẹ có chồng nhưng ngoại tình và sinh con với người khác; hai bên
nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng, trong thời gian sống chung, giữa hai người
có con chung sống với nhau nhưng cha mẹ không có đăng ký kết hôn (kể cẩ trường hợp
hai vợ chồng đã ly hôn, phán quyết ly hôn của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, sau đó
họ lại tói hợp cùng sống chung với nhau nhưng không đăng ký kết hôn lại theo thủ tục
luật định); người mẹ có thai với người yêu và bị người yêu bỏ, không kết hôn nữa, sau
đó sinh con; người phụ nữ bị hiếp dâm, cưỡng dâm, sau đó sinh con, Những trường
hợp này thường dẫn đến việc xin xác định cha, mẹ cho con ngoài giá thú.
Hệ thống pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam ngay từ những văn bản pháp
luật đầu tiên đã ghi nhận “Người con hoang vô thừa nhận được phép thưa trước Tòa án
để truy nhận cha hoặc mẹ của mình ”(Điều 9 Sắc lệnh số 97/SL ngày 22/5/1950 của Chủ
tịch nước về sử đổi một số quy lệ và chế định trong dân luật). Điều 31 Luật hôn nhân và
gia đình năm 1986 quy định “con ngoài giá thú có quyền xin nhận cha, mẹ kể cả trong
trường hợp cha, mẹ đã chết”.
Điều 65 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định quyền xin cha, mẹ của con
: “ con có quyền xin nhận cha, mẹ của mình, kể cả trong trường hợp cha, mẹ đã chết.
Con đã thành niên xin nhận cha không đòi hỏi phải có sự đồng ý của mẹ; xin nhận mẹ,
không đòi hỏi phải có sự đồng ý của cha”.
Vấn đề xác định cha, mẹ cho con ngoài giá thú trong thực tiễn rất phức tạp khi có
yêu cầu. Vì giữa cha, mẹ của người con không có hôn nhân hợp pháp thì không thể suy
đoán theo nguyên tắc được quy định tại khoản 1 điều 63 Luật hôn nhân và gia đình năm
2000.
Trường hợp người mẹ sinh con ngoài giá thú mà người đàn ông đã có quan hệ
sinh lý hoặc chung sống với người mẹ đó không nhận con , khi có yêu cầu (theo quy
định tại các Điều 64, 65, và 66 ) thì Tòa án nhân dân phải căn cứ vào những chứng cứ là
người mẹ đó đã có thai với ai để xác định cha cho con ngoài giá thú. Bên cạnh đó còn có
thể nảy sinh trường hợp người mẹ sau khi sinh con ngoài giá thú, vì lý do nào đó đã bỏ
con, người khác đã nhận nuôi đứa trẻ đó, sau này người mẹ sinh con ngoài giá thú mới
xin nhận lại con thì có nghĩa vụ phải chứng minh chính mình đã sinh ra đứa trẻ đó; cũng
có thể có trường hợp người con ngoài giá thú đã thành niên có yêu cầu Tòa án xác định
cha, mẹ của mình hoặc theo luật định một người có quyền yêu cầu Tòa án xác định một
người đã chết là cha, mẹ, con của mình.
Tuy nhiên, pháp luật hôn nhân và gia đình mới chỉ dự liệu cơ sở pháp lý để xác
định cha, mẹ cho con trong giá thú ( trên cơ sở quy định “thời kỳ hôn nhân”) mà vẫn
chưa dự liệu cơ sở pháp lý để xác định cha mẹ cho con ngoài giá thú. Hiện nay, để , trên
cơ sở tham khảo thông tư số 15 ngày 27/9/1974 của TANDTC nay đã hết hiệu lực thi
hành, Tòa án phải dựa vào các chứng cứ thu thập được trong quá trình điều tra tập trung
vào các vấn đề sau để giải quyết việc “truy nhận cha cho con”:
Trong thời gian có thể thụ thai đứa con người đàn ông đã được khai là cha và
người mẹ đã công nhiên chung sống với nhau như vợ chồng.
Hai người đã yêu thương nhau, hứa hẹn kết hôn với nhau và trong thời gian có thể
thụ thai đứa con đã quan hệ sinh lý với nhau như vợ chồng, sau đó biết người phụ nữ có
thai và bỏ không kết hôn nữa.
Người mẹ đã bị người này hiếp dâm, cưỡng dâm trong thời gian có thể thụ thai
đứa con.
Sau khi sinh con, người này đã thăm nom, chăm sóc đứa con như là con của mình.
Có thư từ do người này viết xác nhận đứa con do người phụ nữ sinh ra là con của
họ.
Thực tế giải quyết các tranh chấp về xác định cha, mẹ, con ngoài giá thú rất phức
tạp, gặp nhiều khó khăn, vướng mắc. Người thẩm phán giải quyết vụ việc đòi hỏi phải là
người có trình độ pháp luật, vốn sống, kinh nghiệm thực tế, am hiểu và nắm được đặc
tính về tâm lý của đương sự ( vì thông thường các đương sự thường “ngần ngại”, lo lắng
khi nhận con ngoài giá thú, do nhiều yếu tố tác động). Đồng thời , trong quá trình điều
tra, thu thập chứng cứ, cần kết hợp với các biện pháp khác như giám định y học: Thử
máu, khả năng sinh lý và dặc biệt là giám định về gien (Nghị quyết số 02/NQ – HĐTP
ngày 23/12/200 ) khi có yêu cầu. Tuy nhiên biện pháp này hiện nay chưa phổ biến và chi
phí rất cao, gây khó khăn cho đương sự khi phải chứng minh có quan hệ cha – con
Tòa án cần đánh giá tổng hợp các chứng cứ để có quyết định chính xác, bảo đảm quyền
và lợi ích hợp pháp của các đương sự. Quá trình điều tra để giải quyết vụ kiện, Tòa án
cũng có thể điều tra thông qua dư luận xã hội, bạn bè, gia đình hai bên đương sự cho biết
về mối quan hệ tình cảm yêu đương giữa người mẹ đứa trẻ với người đàn ông được khai
là cha của đứa trẻ đó; hoặc dựa vào hoàn cảnh của cha, mẹ trong thời kỳ người con
trưởng thành hay qua lời ngụy biện của đương sự tại Tòa án (có trường hợp , trước khi
chết, hoặc khi người con đã trưởng thành, người mẹ, người cha hoặc cả hai người mới
thừa nhận người con đó là con của mình; hoặc đương sự lập luận quanh co, có nhiều
mâu thuẫn trong lời khai khi bị chất vấn ).
Như vậy, sự cần thiết nhà nước bằng pháp luật phải quy định nguyên tắc suy đoán
pháp lý xác định quan hệ cha, mẹ và con . Thực tế giải quyết các tranh chấp về xác định
quan hệ cha, mẹ và con rất phức tạp. Nghị quyết số 02 – NQ/HĐTP ngày 23/12/2000
của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn :
a. “ Theo quy định tại khoản 1 Điều 63 thì về nguyên tắc trong các trường hợp sau
đây phải là con chung của vợ chồng:
Con sinh ra sau khi đã tổ chức đăng ký kết hôn cho đến trước khi chấm dứt quan
hệ hôn nhân do Tòa án công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ, chồng hoặc của
cả hai vợ chồng.
Con sinh ra sau khi đã chấm dứt quan hệ hôn nhân do Tòa án công nhận hoặc
quyết định theo yêu cầu của vợ, chồng hoặc của cả hai vợ chồng, nhưng người vợ đã có
thai trong thời kỳ hôn nhân (trong thời kỳ từ khi đã tổ chức đăng ký kết hôn cho đến
trước khi chấm dứt quan hệ hôn nhân ).
Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn ( ngày tổ chức đăng ký kết hôn) nhưng
được cả vợ và chồng thừa nhận.
b. Theo quy định tại khoản 2 Điều 63 và Điều 64 Luật hôn nhân và gia đình năm
2000, khi có yêu cầu Tòa án xác định một người nào đó là con của họ hay không phải là
con của họ thì phải có chứng cứ. Trong trường hợp cần thiết thì phải giám định gien.
Người có yêu cầu giám định gien phải nộp lẹ phí giám định gien.
Theo khoản 2 Điều 21 NĐ số 70/NĐ – CP ngày 03/10/2001 thì “ Con sinh ra
trong vòng 300 ngày, kể từ ngày người chồng chết hoặc kể từ ngày bản án của Tòa án xử
cho vợ chồng ly hôn có hiệu lực pháp luật thì được xác định là con chung của hai người
”. Như vậy, quy định này đã khẳng định thời kỳ mang thai dài nhất của người phụ nữ
không quá 300 ngày kể từ ngày thụ thai ( dựa trên cơ sở y học về thời kỳ thai nghén của
người phụ nữ tối thiểu là 200 ngày, tôi đa là 286 ngày). Tuy nhiên, đối với con ngoài giá
thú, do pháp luật hôn nhân và gia đình không có quy định về “ thời kỳ hôn nhân” cũng
như “ thời kỳ thụ thai” của người mẹ nên việc xác định cha, mẹ cho con ngoài giá thú có
nhiều khó khăn.
TAND dựa vào các chứng cứ do đương sự cung cấp để giải quyết các tranh chấp
về xác định quan hệ cha, mẹ, con.
1.3.2.3. Việc thu thập chứng cứ để xác định cha, mẹ cho con rất khó khăn vì
những lý do sau:
Trong thực tế thì đương sự và người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan không hợp tác hoặc
là không muốn hợp tác khi cơ quan điều tra muốn thu thập chứng cứ để giải quyết. Điều
này ảnh hưởng không nhỏ đến việc thi hành công vụ. Đương sự, người có quền lợi,
nghĩa vụ liên quan có thể là do nhiều yếu tố như là bận công việc, hoặc là vì họ không
muốn nhận người con đó là con của mình nữa nên họ tìm cách để từ chối hợp tác, hoặc
cũng có thể vì lý do danh dự, uy tin, thể diện nên họ từ chối hợp tác….Ví dụ một người
đàn ông với một người phụ nữ sau một thời gian chung sống mà chưa đăng ký kết hôn,
kết quả là họ đã có với nhau một đứa con, và người phụ nữ muốn xác định cha cho đứa
trẻ, nhưng người đàn ông đó vì ngi ngờ người phụ nữ đó có quan hệ với người khác nên
lại không muốn,ngi ngờ người phụ nữ đó có quan hệ với người khác nên . Dẫn đến khó
khăn cho cơ quan điều tra trong việc thu thập chứng cứ để xác định cha cho đứa trẻ khi
có yêu cầu của người mẹ đứa trẻ.
Cũng có những trường hợp khi mà xác định cha, mẹ, con thì đương sự lại chết không có
đối chứng. Đây cũng là một yếu tố gây khó khăn cho cơ quan chức năng khi thu thập
chứng cứ. Ví dụ một người muốn xác định cha cho con mình nhưng vì người cha đó đã
chết cách nhiều năm rồi, và mối quan hệ của họ cũng không ai biết và cung không có ai
làm chứng cả, họ lại muốn khai quật mộ của người cha để giám định AND. Nhưng mà vì
giũa họ và người cha đó không cùng chung sống, yêu thương chăm sóc lẫn nhau nên
việc đó không phù hợp với đạo lý, dẫn đến tình trạng khó khăn hoặc không thể thu thập
được chứng cứ để xác định cha cho đứa trẻ đó.
Một nguyên nhân nữa làm cho việc thu thập chứng cứ gặp nhiều khó khăn đó là chi phí
giám định gien quá cao, nên đương sự không có khả năng hoặc là không đủ khả năng để
giám định gien. Ở nước ta chi phí cho một lần giám định gien cò quá cao, đặc biệt là với
những người có cuộc sống khó khăn, những người ở vùng dân tộc xa xôi thì vẫn còn rất
nhiều khó khăn.
1.3.2.4. Để tiến hành việc thu thập chứng cứ được thuận lợi cũng như để giải quyết
có hiệu quả việc xác định cha, mẹ cho con thì cần có những giải pháp phù hợp:
Cần dự liệu hệ thống chứng cứ. Chứng cứ là một công cụ rất quan trọng trong
việc giải quyết các vụ án không chỉ về hình sự, dân sự mà trong lĩnh vực hôn nhân gia
đình nó cũng đóng vai trò quan trọng, vấn đề về xác định quan hệ cha, mẹ, con thì cần
dự liệu những hệ thống chứng cứ phù hợp
Cần có chế tài trong trường hợp đương sự cố tình làm sai sự thật hoặc từ chối
giám định gien. Vấn đề giải quyết các tranh chấp về xác định cha, mẹ, con còn nhiều
vướng mắc và phức tạp, trong trường hợp này đương sự có thể lợi dụng để cố tình làm
sai sự thật hoặc chống lại cơ quan chức năng như từ chối không chịu giám định gien.Vì
thế chúng ta cần quy định những chế tài cụ thể và chặt chẽ hơn để đương sự dễ dàng hợp
tác với cơ quan không gây khó khăn trong viẹc giải quyết các tranh chấp.
Cần quy định cụ thể về việc nộp lệ phí giám định gien phù hợp. Hiện nay tình
hình y học của Việt Nam đã có sự phát triển so với nền y học của các nước trên thế giới,
nhưng vẫn chưa thể đáp ứng được những yêu cầu của người dân trong nhiều lĩnh vực.
Trong vấn đề giám định gien hiện nay của Việt Nam thì chi phí cho hoạt động này còn
quá cao so với mức sống của người dân dẫn đến tình trạng người dân không đủ khả năng
để thực hiện khi có yêu cầu của pháp luật hoặc trong trường hợp cần thiết. Chi phí cho
một lần giấm định gien có thể lên tới hàng chục triệu đồng, là mức quá cao so với những
người có nguồn thu nhập không ổn định trong xã hội. Từ thực tế đó cho thấy rằng cần
phải có biện pháp thích hợp hơn để giảm đi phần nào chi phí giám định gien phù hợp với
khả năng của người dân, khi có yêu cầu hoặc trong trường hợp cần thiết thì mọi người sẽ
sẵn sàng đi giám định gien mà không làm cản trở đến việc giải quyết của cơ quan chức
năng.
Vấn đề xác định cha, mẹ, con (kể cả con trong giá thú hoặc con ngoài giá thú )
có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với thân phận của mỗi cá nhân trong xã hội. Quan hệ
pháp luật giữa cha mẹ và con được xác thực liên quan tới quyền lợi và nghĩa vụ của các
chủ thể trong quan hệ này, cũng như quyền lợi và nghĩa vụ của các thành viên khác
trong gia đình. Quy định nguyên tắc suy đoán pháp lý xác định cha, mẹ, con là cơ sở giải
quyết các tranh chấp đối với loại án kiện xác định cha, mẹ, con trong thực tế; liên quan
đến việc giải quyết ổn thỏa, chính xác các tranh chấp về nuôi dưỡng, thừa kế, bồi thường
thiệt hại, …. theo quy định của pháp luật.
1.3.3. Người có quyền yêu cầu xác định quan hệ cha, mẹ, con
1.3.3.1. Người có quyền yêu cầu xác định quan hệ cha, mẹ, con theo thủ tục tố
tụng dân sự:
Theo quy định tại Điều 65, Điều 66 LHN&GĐ 2000:
Điều 65. Quyền nhận cha, mẹ:
1. Con có quyền xin nhận cha, mẹ của mình, kể cả trong trường hợp cha, mẹ đã chết.
2. Con đã thành niên xin nhận cha, không đòi hỏi phải có sự đồng ý của mẹ; xin nhận
mẹ, không đòi hỏi phải có sự đồng ý của cha.
Điều 66. Người có quyền yêu cầu xác định cha, mẹ cho con chưa thành niên, con đã
thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc xác định con cho cha, mẹ mất năng lực
hành vi dân sự
1. Mẹ, cha hoặc người giám hộ theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự có quyền
tự mình yêu cầu Toà án hoặc đề nghị Viện kiểm sát yêu cầu Toà án xác định cha, mẹ cho
con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc xác định con
cho cha, mẹ mất năng lực hành vi dân sự.
2. Viện kiểm sát theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự có quyền yêu cầu Toà án
xác định cha, mẹ cho con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân
sự hoặc xác định con cho cha, mẹ mất năng lực hành vi dân sự.
3. Cơ quan, tổ chức sau đây theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự có quyền tự
mình yêu cầu Toà án hoặc đề nghị Viện kiểm sát yêu cầu Toà án xác định cha, mẹ cho
con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc xác định con
cho cha, mẹ mất năng lực hành vi dân sự:
a) Uỷ ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em;
b) Hội liên hiệp phụ nữ.
4. Cá nhân, cơ quan, tổ chức khác có quyền đề nghị Viện kiểm sát xem xét, yêu cầu Toà
án xác định cha, mẹ cho con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi
dân sự hoặc xác định con cho cha, mẹ mất năng lực hành vi dân sự.
Như vậy, người có quyền yêu cầu xác định quan hệ cha, mẹ, con bao gồm các chủ
thể sau:
Người đã thành niên
Mẹ, cha, người giám hộ của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét