219889

Thư hai, trong điều kiện nền thị trường kinh tế mở, môi trường mà
các quốc gia gặp phải luôn biến đổi nhanh chóng, những biến đổi này
thường tạo ra các cơ hội trong tương lai, tận dụng các cơ hội đó và giảm bớt
các nguy cơ liên quan đến điều kiện môi trường.
Thứ ba, có xây dựng và quản lý bằng chiến lược phát triển, các nhà
lãnh đạo và quản lý mới đưa ra các quyết định tác nghiệp phù hợp.
2.2. Chức năng
Chức năng chủ yếu của chiến lược là đinh hướng, vạch ra các
đường nét chủ yếu cho sự phát triển của đất nước trong thời gian dài, vì vậy
chiến lược sẽ mang tính chất định tính là chủ yếu (như các quan điểm,
phương hướng, chính sách…). Tuy vậy, chiến lược cũng phải có tính định
lượng ở một mức độ cần thiết. Để định hướng, chiến lược cần làm tốt cả mặt
định tính cũng như định lượng, tức là có cả các tính toán, các dự báo, các
luận chứng cụ thể. Trên thế giới, nhiều nước đã đưa ra các chiến lược phát
triển dài hạn theo quan niệm về một chiến lược định hướng, chiến lược
“mềm” có thể điều chỉnh trong từng bước thực hiện cho phù hợp với những
biến đổi của cuốc sống đất nước và hoàn cảnh quốc tế.
3. Quy hoạch phát triển
3.1.Khái niệm
Không thể thiếu được quy hoạch trong lý thuyết và thực tiễn kế hoạch
hoá. Nếu chiến lược phát triển là vạch ra các đường nét hướng đạo cho sự
phát triển trong một thời gian dài thì quy hoạch phát triển thể hiện tầm nhìn,
sự bố trí chiến lược về thời gian và không gian lãnh thổ, xây dựng khung vĩ
mô về tổ chức không gian để chủ động hướng tới mục tiêu, đạt hiệu quả cao,
phát triển bền vững.
5
3.2.Chức năng
Chức năng của quy hoạch phát triển trước hết là sự thể hiện của chiến
lược trong thực tiễn phát triển kinh tế-xã hội của đất nước. Quy hoạch cụ thể
hoá chiến lược cả về mục tiêu và giải pháp. Nếu không quy hoạch sẽ mù
quáng, lộn xộn, đổ vỡ trong phát triển, quy hoạch để định hướng, dẫn dắt,
điều chỉnh trong đó có cả điều chỉnh thị trường. Mặt khác, quy hoạch còn có
chức năng là cầu nối giữa chiến lược, kế hoạch và quản lý thực hiện chiến
lược, cung cấp các căn cứ khoa học cho các cấp để chỉ đạo vĩ mô nền kinh tế
thông qua các kế hoạch, các chương trình dự án đầu tư, bảo đảm cho nền
kinh tế phát triển nhanh, bền vững.
4. Chương trình dự án phát triển kinh tế-xã hội
4.1.Khái niệm
Nếu trong nền kinh tế tập trung, hệ thống kế hoạch thường được thể
hiện cụ thể bằng các chỉ tiêu pháp lệnh thì trong nền kinh tế thị trường, thực
hiện các chương trình quốc gia giải quyết các vấn đề bức xúc về kinh tế-xã
hội là một phương pháp kế hoạch hoá được áp dụng ở nhiều nước trên thế
giới. Ở Việt Nam cùng với quá trình đổi mới và mở cửa nền kinh tế, phương
pháp kế hoạch hoá quản lý theo các chương trình quốc gia cũng được áp
dụng rộng rãi từ năm 1992.
Kế hoạch hoá và quản lý theo các chương trình phát triển là đưa ra các
chương trình mục tiêu để xử lý những vấn đề nổi cộm về kinh tế-xã hội của
đất nước. Đây là một phương pháp quản lý vừa mang tính đặc biệt lại vừa
mang tính nghệ thuật cao. Tính đặc biệt thể hiện ở chỗ nó vưa khác hẳn các
phương pháp khác về cơ chế, chính sách, cách điều hành, kiểm tra, đánh giá
kết quả, đối tượng hưởng thụ… Còn tính nghệ thuật là phải làm sao chọn
6
đúng đối tượng các vấn đề cần xử lý bằng các chương trình. Tính nghệ thuật
này còn được thể hiện trong khả năng lồng ghép các chương trình trong tổ
chức chỉ đạo.
4.2.Chức năng
Cụ thể hoá kế hoạch, đưa nhiệm vụ kế hoạch vào thực tiễn cuộc sống.
Có thể gọi đây là một phương pháp tiến hành của kế hoạch. Với chức năng
này, một chương trình quốc gia phải đảm bảo các mục tiêu cụ thể, các chỉ
tiêu biện pháp và các giải pháp thực hiện.
Xử lý các vấn đề gay cấn nhất về kinh tế-xã hội của một quốc gia. Các
vấn đề cần phải xây dựng và quản lý bằng chương trình quốc gia là các vấn
đề bức xúc, các khâu đột phá, các mắt xích quan trọng của nền kinh tế.
Hiện nay theo xu hướng đổi mới kế hoạch hoá, các chương trình dự án
phát triển lại được xem như là cơ sở để thực hiện phân bố nguồn lực như:
Vốn đầu tư, ngân sách… thay cho hình thức phân bổ theo đối tượng như
trước kia.
5. Kế hoạch 5 năm phát triển kinh tế-xã hội
5.1.Vị trí trung tâm của KH 5 năm
Nghị quyết đại hội 9 Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định “xây dựng
kế hoạch 5 năm trở thành công cụ chủ yếu của hệ thống kế hoách hoá phát
triển”. Thời hạn 5 năm là thời hạn thường trùng lặp với nhiệm kỳ làm việc
của cơ quan chính phủ, là thời hạn ma theo đó lợi tức đầu tư bắt đầu có sau
một năm hoặc một vài năm. Những kế hoạch trong phạm vi 5 năm thường
chính xác hơn, dễ thực thi hơn những kế hoạch có thời hạn dài hơn.
Kế hoạch 5 năm là sự cụ thể hoá các chiến lược và quy hoạch phát
triển trong lộ trình phát triển dài hạn của đất nước. Nó xác định các mục
7
tiêu, chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế, nâng cao phúc lợi xã hội trong thời kỳ 5
năm và xác định các cân đối, các chính sách phân bổ nguồn lực, vốn cho các
chương trình phát triển của khu vực kinh tế Nhà nước và khuyến khích sự
phát triển của khu vực kinh tế tư nhân. Nội dung chủ yếu của việc lập kế
hoạch 5 năm bao gồm:
- Xác định nhiệm vụ tổng quát và các mục tiêu, chỉ tiêu chủ yếu phát triển
kinh tế-xã hội của đất nước trong giai đoạn 5 năm như: Mục tiêu tămg
trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, huy động tiết kiệm, các chỉ tiêu
về phúc lợi xã hội.
- Xác định các chương trình và lĩnh vực phát triển. Các vấn đề được đưa
vào chương trình và lĩnh vực phát triển có sự lựa chọn, nó thực sự phải là
các vấn đề nổi cộm, trọng yếu cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
Các chương trình phát triển chính là cơ sở để hoàn thành các nhiệm vụ và
mục tiêu phát triển của kỳ kế hoạch 5 năm.
- Phần các giải pháp lớn của kế hoạch 5 năm sẽ bao gồm hai nội dung cơ
bản: Thứ nhất là xác định các cân đối vĩ mô chủ yếu: Cân đối vốn đầu tư,
cân đối xuất nhập khẩu, cán cân thanh toán quốc tế, cân đối sức mua của
toàn xã hội; xác định các khả năng thu hút vốn cả trong và ngoài nước, đồng
thời xác định những quan hệ lớn về phân bổ đầu tư giữa các vùng kinh tế,
giữa công nghiệp, nông nghiệp và các lĩnh vực văn hoá, xã hội; xác định các
quan hệ cung cầu một số vật tư hàng hoá chủ yếu. Thư hai là xây dựng, hoàn
thiện những vấn đề cơ chế quản lý và các vấn đề tổ chức thực hiện.
5.2. Phương pháp xây dựng kế hoạch 5 năm
Phương pháp xây dựng kế hoạch 5 năm áp dụng ở Việt Nam và các
nước đang phát triển là xây dựng kế hoạch 5 năm theo giai đoạn cố định, ví
8
dụ như kế hoạch 5 năm 1996-2000; kế hoạch 5 năm 2001-2005… Các chỉ
tiêu kế hoạch được tính cho cả thời kỳ 5 năm, bình quân năm hoặc con số
năm cuối. Đây là phương pháp truyền thống dễ xây dựng, dễ quản lý, dễ
đánh giá. Hiện nay, các nước như Cộng hoà Pháp, Nhật Bản hay Đức đã áp
dụng thành công phương pháp xây dựng kế hoạch 5 năm theo hình thái
“cuốn chiếu”. Kế hoạch 5 năm sẽ xác định các mục tiêu tổng thể, bao gồm
kế hoạch chính thức 1 năm đầu, kế hoạch thực hiện dự tính cho năm chính
thức 1 năm đầu, kế hoạch thực hiện dự tính cho năm kế thứ hai và dự báo
cho các năm tiếp theo. Mức độ chi tiết, cụ thể và chính xác của nội dung kế
hoạch của nhưng năm sau phụ thuộc vào số lượng và độ tin cậy của thông
tin có được. Kế hoạch 5 năm sẽ được xem xét vào thời gian cuối mỗi năm.
Khi cơ quan kế hoạch Quốc gia hoàn tất năm đầu kế hoạch, họ bổ sung cho
những dự trù, những mục tiêu, những dự án cho năm tiếp theo. Ví dụ, kế
hoạch 2001-2005 sẽ được xem xét vào cuối năm 2001 và đề ra kế hoạch mới
cho thời kỳ 2002-2006, trên thực tế kế hoạch được đổi mới vào thời gian
cuối mỗi năm nhưng số năm vẫn giữ nguyên. Kế hoạch 5 năm được xây
dựng theo phương pháp cuốn chiếu sẽ khắc phục được tính nhất thời, tuỳ
tiện và thậm chí trái ngược nhau trong các mục tiêu cũng như trong các
chính sách kinh tế. Phương pháp này đã được đưa ra trong nhiều đề án đổi
mới kế hoạch hoá ở Việt Nam.
II. Sự cần thiết phải thực hiện kế hoạch 5 năm chuyển dịch cơ cấu
ngành kinh tế
1. Nhiệm vụ của kế hoạch chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
1.1.Cơ cấu kinh tế
Cơ cấu kinh tế là một tổng thể hệ thống kinh tế bao gồm nhiều yếu tố
có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại với nhau trong một không
9
gian và thời gian nhất định, trong những điều kiện cụ thể, hướng vào thực
hiện các mục tiêu đã định.
Cơ cấu kinh tế thường gồm ba phương diện hợp thành. Đó là:
- Cơ cấu nghành kinh tế
- Cơ cấu thành phần kinh tế
- Cơ cấu vùng lãnh thổ
Chỉ tiêu kinh tế làm cơ sở để biểu hiện cơ cấu là GDP(tổng sản phẩm
nội địa).
Cơ cấu nghành kinh tế là tổ hợp các ngành hợp thành các tương quan tỷ
lệ, biểu hiện mối quan hệ giữa các ngành của nền kinh tế quốc dân. Cơ cấu
ngành kinh tế phản ánh phần nào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất
và phân công lao động xã hội của một quốc gia.
Cơ cấu kinh tế lãnh thổ được hình thành bởi việc bố trí sản xuất theo
không gian địa lý. Trong cơ cấu lãnh thổ, có sự biểu hiện của cơ cấu ngành
trong điều kiện cụ thể của không gian lãnh thổ. Tuỳ theo tiềm năng phát
triển kinh tế, gắn liền với sự hình thành và phân bố dân cư trên lãnh thổ để
phát triển tổng hợp hay ưu tiên một vài ngành kinh tế nào đó. Việc chuyển
dịch cơ cấu lãnh thổ phải đảm bảo sự hình thành và phát triển có hiệu quả
của các ngành kinh tế trên lãnh thổ và trên pham vi cả nước.
Cơ cấu thành phần kinh tế biểu hiện hệ thống tổ chức kinh tế với các
chế độ sở hữu khác nhau có khả năng thúc đẩy sự phát triển của lực lượng
sản xuất, thúc đẩy phân công lao động xã hội. Cơ cấu thành phần kinh tế
cũng là một nhân tố tác động đến cơ cấu ngành kinh tế và cơ cấu vùng, lãnh
thổ trong quá trình phát triển.
10
Ba loại hình cơ cấu trên đặc trưng cho cơ cấu kinh tế của nền kinh tế
quôc dân. Chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, trong đó cơ cấu ngành
kinh tế có vai trò quan trọng hơn cả. Cơ cấu ngành và thành phần kinh tế chỉ
có thể được hình thành và phát triển trên pham vi vùng lãnh thổ và trên
phạm vi cả nước. Đồng thời, việc phân bổ sản xuất trên pham vi vùng lãnh
thổ một cách hợp lý có ý nghĩa rất quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển
các ngành và các thành phần kinh tế trên vùng lãnh thổ.
1.2. Xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
Cơ cấu ngành kinh tế lại có thể xét thấy trên nhiều góc độ. Với việc
xem xét các các yếu tố đầu vào là cơ cấu lao động, cơ cấu kỹ thuật. Thông
thường cơ cấu đầu ra tính theo giá trị sản xuất được sử dụng để phản ánh cơ
cấu ngành. Sự chuyển dịch cơ cấu này mang tính quy luật, đó là khi thu nhập
đầu người tăng lên thì tỷ trọng nông nghiệp trong tổng sản phẩm sẽ giảm
xuống, còn tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ sẽ tăng nhanh hơn tỷ trọng của
công nghiệp.
Xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành đã được hai nhà kinh tế học là E.
Engel và A. Fisher ngiên cứu khi đề cập đến sự thay đổi về nhu cầu chỉ tiêu
và sự thay đổi cơ cấu lao động. Ngay từ cuối thế kỷ 19, E. Engel đã nhận
thấy rằng, khi thu nhập các gia đình tăng lên thì tỉ lệ chi tiêu cho lương thực,
thực phẩm giảm đi nên tất yếu dẫn đến tỷ trọng nông nghiệp trong toàn bộ
nền kinh tế sẽ giảm đi khi thu nhập tăng lên. Quy luật E.Engel được nghiên
cứu cho sự tiêu dùng lương thực, thực phẩm, nhưng có ý nghĩa quan trọng
trong việc nghiên cứu tiêu dùng cho các loại sản phẩm khác. Các nhà kinh tế
gọi lương thực, thực phẩm là sản phẩm thiết yếu, hàng công nghiệp là sản
phẩm tiêu dùng lâu bền và việc cung cấp dịch vụ là hàng tiêu dùng cao cấp.
Thực tế phát triển của các nước đã chỉ ra xu hướng chung là khi thu nhập
11
tăng lên thì tỉ lệ chi tiêu cho hàng tiêu dùng lâu bền tăng phù hợp với tốc độ
tăng thu nhập, còn chi tiêu cho hàng tiêu dùng cao cấp có tốc độ tăng nhanh
hơn.
Cùng với quy luật tiêu thụ sản phẩm E.Engel, quy luật tăng năng suất
lao động của A.Fisher cũng làm rõ xu hướng chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế
qua việc phân bố lao động. Trong quá trình phát triển, việc tăng cường sử
dụng máy móc và các phương thức canh tác mới đã tạo điều kiện nâng cao
năng suất lao động. Kết quả là, để đảm bảo lương thực, thực phẩm cho xã
hội sẽ không cần đến lực lượng lao động như cũ, có nghĩa là tỉ lệ lao động
trong nông nghiệp sẽ giảm đi. Ngược lại, tỉ lệ lao động thu hút vào công
nghiệp sẽ ngày càng tăng do tính co giãn về nhu cầu sản phẩm của hai khu
vực và khả năng hạn chế hơn trong việc áp dụng tiến bộ kỹ thuật để thay thế
lao động, đặc biệt là hoạt động dịch vụ.
1.3. Nhiệm vụ của kế hoạch chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
Mặc dù xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành là mang tính quy luật,
nhưng trong thực tế không có một mô hình chuyển dịch chung cho tất cả các
nước. Trong công tác kế hoạch những vấn đề thường phải đặt ra như cần ưu
tiên cho nông nghiệp đến mức độ nào đó so với công nghiệp trong thời kỳ
đầu phát triển, các mối liên kết kinh tế được phát huy thế nào qua các thời
kỳ. Do đó, nhiệm vụ đặt ra cho kế hoạch chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
là:
- Xác định các điều kiện, yếu tố và các quan điểm chi phối sự chuyển dịch
cơ cấu kinh tế. Đây chính là cơ sở để đưa ra các hướng chuyển dịch cơ cấu
kinh tế. Nó bao hàm các vấn đề kinh tế-xã hội, khoa học, công nghệ, các mối
quan hệ kinh tế quốc tế và các nguồn lực của đất nước.
12
- Xác định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cụ thể hoá bằng các quan
hệ tỉ lệ giữa các ngành sao cho đảm bảo phù hợp với xu thế biến đổi chung
và phản ánh được đặc điểm của nền kinh tế trong những điều kiện cụ thể.
- Xác định hướng huy động và sử dụng các yếu tố đầu vào đặc biệt là cơ
cấu vốn đầu tư và cơ cấu lao động nhằm đảm bảo cơ cấu đầu ra theo hướng
đã định.
- Đề xuất các chính sách, biện pháp kinh tế-xã hội cần thiết để hướng dẫn
hoạt động nền kinh tế sao cho đáp ứng được các yêu cầu của sự chuyển dịch
cơ cấu ngành kinh tế.
2. Nội dung kế hoạch chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
2.1. Xác định cơ cấu kinh tế
Để xác định cơ cấu ngành trong kỳ kế hoạch, phương pháp được sử dụng
phổ biến là dựa vào mô hình Vào-Ra. Mô hình này nghiên cứu những mối
liên hệ tỉ lệ cân đối đặc trưng cho việc phân phối sản phẩm giữa các ngành
và mối quan hệ giữa khối lượng sản phẩm và chi phí để sản xuất ra những
sản phẩm này.
Việc phân phối sản phẩm trong nền kinh tế được đặc trưng bằng quan hệ
tỉ lệ:
Xi = Xi1 +Xi2 + +Xin + Yi (i = 1,2, ,n) (1)
trong đó:
Xi: tổng sản phẩm của ngành i
Xij: khối lượng sản phẩm ngành i tiêu dùng cho sản phẩm ngành j với tư
cách là chi phí trung gian.
Yi: khối lượng sản phẩm cuối cùng của ngành i.
13
Tổng số ij phản ánh khối lượng sản phẩm ngành i sẽ tiếp tục chế biến
trong các ngành sản xuất, lượng sản phẩm này được gọi là sản phẩm trung
gian. Sản phẩm cuối cùng (Yi) là những sản phẩm được đưa ra khỏi sản xuất
hàng năm được dùng để bù đắp hao mòn, sử dụng cho tiêu dùng, tích luỹ và
khối lượng chênh lệch xuất-nhập khẩu.
Khi xây dựng mô hình Vào-Ra người ta thường giả thiết rằng khối lượng
sản phẩm của ngành i tiêu dùng cho ngành j tỉ lệ thuận với khối lượng sản
phẩm của ngành j:
Xị = aij Xj (i,j = 1,2, ,n) (2)
trong đó aij là hao phí trực tiếp sản phẩm ngành i để sản xuất ra một đơn vị
sản phẩm ngành j - được gọi là hệ số hao phí trực tiếp. Hợp nhất phương
trình (1) và (2) sẽ có:
Xi = aij Xj + Yi (i=1,2, ,n)
Như vậy, để xác định cơ cấu ngành của nền kinh tế người ta thường dựa
vào kế hoạch của sản phẩm cuối cùng của các ngành với hệ số hao phí trực
tiếp phù hợp với trình độ kỹ thuật của từng ngành.
2.2. Các yếu tố tác động đến cơ cấu ngành
Sự hình thành cơ cấu ngành thực chất là kết quả của việc phân phối các
yếu tố đầu vào và cách thức tổ chức sản xuất. Nói chung, trong mỗi ngành
càng có nhiều vốn, nhiều lao động, kỹ thuật tiên tiến, tổ chức sản xuất ngày
càng khoa học thì năng lực sản xuất ngày càng tăng. Do vậy, cơ cấu ngành
cũng là mô hình phân bố các yếu tố sản xuất các ngành. Nó vừa là sự phân
phối tài nguyên, lao động, vừa là sự phân phối máy móc, thiết bị, các yếu tố
trung gian và kỹ thuật. Trong mô hình trên, hệ số chi phí trực tiếp aij phản
14

Xem chi tiết: 219889